Kompaniýa habarlary
Nyrh one birinji bölüm）
* 2025-nji ýylyň 8-nji maýy *
1 Tar Nyrhlaryň taryhy gelip çykyşy
Nyrhlaryň uzyn taryhy bar we bir wagtlar köp ýurtlar üçin salgyt girdejisiniň esasy çeşmesi bolupdy. Iň gadymy tarif ýazgylary Siriýanyň çölüniň gadymy şäheri Palmyrada saklanýar. Şäheriň gümrük gullugynyň diwarlarynda gullara, harytlara, boýalan ýüňe, atyr ýaglaryna, azyk önümlerine we serhetlerinden geçýän beýleki zatlara salynýan salgytlar jikme-jik görkezilýär.
Iňlis dilinde "nyrh" termini fransuz dilindäki "tarif" ("bahalary kesgitlemek" manysyny berýär) sözünden gelip çykýar, özi-de italýan "tarifasyndan" ("baha sanawy" ýa-da salgyt meýilnamasyna degişlidir). Bu orta asyr latyn kökü, Osmanly türk sözüniň "taʿrife" ("baha sanawy" ýa-da "nyrh meýilnamasy") gözbaş alyp, türk halklary bilen gatnaşygy arkaly Günbatar leksikasyna giripdir. Türk sözi, öz gezeginde, pars dilindäki "taʿrefe" ("kesgitlenen baha" ýa-da "kwitansiýa") sözlerinden gelip çykýar we ahyrynda arapça "taʿrīf" ("habarnama", "kesgitleme" ýa-da "bildiriş") köklerine esaslanýar.
2 Tar Tarif syýasatlarynyň ewolýusiýasy
XV asyrda gözleg döwründen soň Europeanewropa güýçleri daşary ýurt söwdasyny giňeldip, baýlygyň toplanmagyny feodal esasly ulgamlardan gymmatly metallara geçirdi. Bu geçiş altyn we kümüş ätiýaçlyklaryny ýokarlandyrmaga gönükdirilen merkantilist nyrh syýasatlaryna itergi berdi.
Amerikada, Iňlisleriň diferensial çaý nyrhlaryna kolonial garşylyk, Amerikan Rewolýusiýasynyň katalizatory bolan Boston çaý oturylyşygynda (1773) jemlendi. Aleksandr Hamiltonyň proteksionistik taglymatlarynyň täsiri bilen täze garaşsyz Amerikanyň Birleşen Ştatlary, Jorj Waşingtonyň prezidentliginden Garri Trumanyň 2-nji Jahan Urşundan soňky döwründe ýokary nyrhlary kabul etdi. Belli mysallara Uly Depressiýany güýçlendiren meşhur Smoot-Hawley nyrh kanuny (1930) degişlidir. Nyrhlar taryhy taýdan döwlet girdejilerini güýçlendirýän hem bolsa, globallaşma we alternatiw girdeji çeşmeleriniň köpelmegi bilen olaryň maliýe ähmiýeti azaldy.
Häzirki zaman kynçylyklary:
Nyrhlar içerki önümçiligi goraýan bolsa-da, globallaşma, esasanam iş we çeşmeleriň paýlanyşyny ýoýmakda kemçiliklerini ýüze çykardy. Statik derňew, nyrhlaryň importdan has içerki önümçiligiň netijesiz bolmagy bilen çeşmeleri paýlamaýandygyny görkezýär.
3 Country Countryurduň görnüşi boýunça ykdysady derňew
| Typeurduň görnüşi | Aýratynlyklary | Durmuşyň täsiri |
| Kiçi, pes netijelilik | Pes sarp we netijesiz önümçilik (importa bagly). | Sarp edijiniň artykmaç ýitgisi: |
| Uly, pes netijelilik | Consumptionokary sarp, ýöne netijesiz önümçilik (ilkinji nobatda import). | Daşary ýurt öndürijilerinden alynýan nyrh girdejileri (b + d) -den ýokary bolsa, arassa girdeji ýüze çykýar. Iň amatly nyrh S = b + d bolup, goragy we netijeliligi deňleşdirýär. |
| Kiçi, ýokary netijelilik | Pes sarp, ýöne ýokary netijeli önümçilik (eksport agdyklyk edýär). | Eksport nyrhlary, import edýän ýurtlar nyrhlar girizse, ýurda peýdaly bolup biler. Strategiki eksport salgytlary daşary söwda päsgelçiliklerine garşy durup biler. |
| Uly, ýokary netijelilik | Consumptionokary sarp we netijelilik (arassa eksport ediji ýa-da import ediji bolup biler). | Bazaryň ululygy sebäpli çylşyrymly dinamika. Eksport nyrhlary belli bir şertlerde milli abadançylygy ýokarlandyryp biler. |
4 emp Häzirki zaman aktuallygy
Nyrhlar iki ýüzli gylyç bolup galýar. Senagatlary goraýarlar we girdeji gazanýarlar, aşa köp ulanmak global üpjünçilik zynjyrlaryny bozýar we sarp edijileriň çykdajylaryny ýokarlandyrýar. Mysal üçin, 2025-nji ýylda ABŞ-Hytaý nyrhlarynyň ýokarlanmagy (Hytaý harytlarynda 157% -e we ABŞ-nyň importynda 125% -e çenli) nyrhlaryň häzirki geosyýasy ýaraglaşdyrylmagyny görkezýän ikitaraplaýyn söwdany togtatdy. Munuň tersine, RCEP we CPTPP ýaly sebit şertnamalary proteksionizmiň we liberallaşdyrmagyň goşa tendensiýasyny görkezýän nyrhlaryň arzanlamagyna kömek edýär.
